Φρυγικά-η αδελφή γλώσσα της ελληνικής.

×

×

Περιεχόμενα

• 1. Εισαγωγή: τι είναι η φρυγική γλώσσα
• 2. Ο θρύλος του Ψαμμήτιχου και η λέξη «βέκος»
• 3. Καταγωγή και μετακίνηση των Φρυγών
• 4. Συγγένεια με την ελληνική και τη θρακική
• 5. Η μαρτυρία του Ηροδότου
• 6. Το φρυγικό αλφάβητο και οι επιγραφές
• 7. Λεξιλόγιο και δείγμα κειμένου
• 8. Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Η φρυγική γλώσσα

Μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα της Μικρασίας, στενά συγγενική με την ελληνική

Σημείωση: Κάντε κλικ σε οποιοδήποτε εικονίδιο ηχείου 🔊 για εκφώνηση, στις εικόνες για μεγέθυνση, ή στο βίντεο για άνοιγμα σε αναδυόμενο παράθυρο.

1. Εισαγωγή: τι είναι η φρυγική γλώσσα 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Η φρυγική ήταν μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα που μιλιόταν από τους Φρύγες στη Μικρασία κατά την κλασική αρχαιότητα, από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως και τον 5ο αιώνα μ.Χ., οπότε και εξαφανίστηκε.

Ήταν συγγενική γλώσσα της ελληνικής· ορισμένοι επιστήμονες την κατατάσσουν μάλιστα στον λεγόμενο «ελληνο-φρυγικό» κλάδο της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας. Η φρυγική διακρίνεται παραδοσιακά σε δύο περιόδους: την παλαιοφρυγική και τη νεοφρυγική.

Παλαιοφρυγική επιγραφή αφιερωμένη στον βασιλιά Μίδα, με μεταγραφή στο λατινικό αλφάβητο. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

Μέχρι σήμερα η φρυγική μαρτυρείται από μερικές εκατοντάδες λέξεις που σώζονται σε σύντομες επιγραφές. Κάποιες από αυτές τις λέξεις παρουσιάζουν εντυπωσιακή ομοιότητα με τις αντίστοιχες ελληνικές· δεν θεωρούνται δάνεια, αλλά μάλλον λέξεις κοινής καταγωγής. Γενικότερα, και η όλη δομή της γλώσσας θυμίζει έντονα τα ελληνικά.

2. Ο θρύλος του Ψαμμήτιχου και η λέξη «βέκος» 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Σχετικά με την προέλευση της γλώσσας, πολύ γνωστό είναι το πείραμα του Φαραώ Ψαμμήτιχου. Κάποτε ο Φαραώ της Αιγύπτου Ψαμμήτιχος θέλησε να μάθει ποια ήταν η πρώτη γλώσσα που μιλούσαν οι άνθρωποι.

Γι' αυτό έδωσε δύο μωρά σε έναν βοσκό σε ένα απομακρυσμένο μέρος και τον διέταξε να μην τους μιλάει καθόλου, μέχρι να πουν μόνα τους την πρώτη τους λέξη.

Η λέξη «βέκος»

Τα μωρά, μετά από κάποιο καιρό, αναφώνησαν τη λέξη «βέκος», που στα φρυγικά σημαίνει ψωμί. Ο Ψαμμήτιχος συμπέρανε τότε ότι η πρώτη γλώσσα που μιλούσαν οι άνθρωποι ήταν η φρυγική. Σήμερα, βέβαια, αυτή η ιστορία δεν έχει επιστημονική αξία για την καταγωγή της γλώσσας — παραμένει όμως μια από τις πιο γνωστές αρχαίες αναφορές στους Φρύγες και τη γλώσσα τους.

▶

Βίντεο σχετικό με τη φρυγική γλώσσα.

3. Καταγωγή και μετακίνηση των Φρυγών 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Από τα Βαλκάνια στη Μικρασία

Οι Φρύγες δεν ήταν αρχικά κάτοικοι της Μικρασίας. Πριν μετοικήσουν εκεί, ζούσαν στα Βαλκάνια και σύμφωνα με τον Ηρόδοτο ονομάζονταν Βρύγες.

Βόρεια Ήπειρος

Περιοχή όπου, σύμφωνα με τις πηγές, ζούσαν αρχικά οι Φρύγες προτού μετοικήσουν στη Μικρασία.

Δυτική Μακεδονία

Άλλη περιοχή εγκατάστασης, γειτονική με τους αρχαίους Μακεδόνες.

Μυγδονία

Περιοχή δίπλα στους Μακεδόνες, την οποία οι Φρύγες κατέκτησαν αργότερα οι ίδιοι οι Μακεδόνες.

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οι Αρμένιοι ήταν άποικοι των Φρυγών.

Οι Φρύγες όταν ζούσαν στα Βαλκάνια (σημειωμένοι με πράσινο χρώμα). Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

Ο πυρήνας της Φρυγίας και η επέκταση του φρυγικού βασιλείου στη Μικρασία. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

4. Συγγένεια με την ελληνική και τη θρακική 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Ο ελληνο-φρυγικός κλάδος

Η φρυγική θεωρείται στενή συγγενής της ελληνικής. Κάποιες λέξεις της παρουσιάζουν εντυπωσιακή ομοιότητα με αντίστοιχες ελληνικές λέξεις, και δεν πρόκειται για δάνεια, αλλά για λέξεις κοινής προέλευσης. Γενικότερα, και η ίδια η δομή της γλώσσας θυμίζει έντονα τα ελληνικά.

Η θρακική επιρροή

Πιστεύεται ότι η φρυγική επηρεάστηκε από τη θρακική γλώσσα κατά το πέρασμα των Φρυγών από τη Θράκη, στον δρόμο τους προς τη Μικρασία.

Η Μυγδονία, περιοχή γειτονική με τους αρχαίους Μακεδόνες. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

5. Η μαρτυρία του Ηροδότου 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Ο Ηρόδοτος, στις Ιστορίες του (7.73), περιγράφει την προέλευση και τη μετονομασία των Φρυγών, καθώς και τη σχέση τους με τους Αρμενίους:

Φρύγες δὲ ἀγχοτάτω τῆς Παφλαγονικῆς σκευὴν εἶχον, ὀλίγον παραλλάσσοντες. οἱ δὲ Φρύγες, ὡς Μακεδόνες λέγουσι, ἐκαλέοντο Βρίγες χρόνον ὅσον Εὐρωπήιοι ἐόντες σύνοικοι ἦσαν Μακεδόσι, μεταβάντες δὲ ἐς τὴν Ἀσίην ἅμα τῇ χώρῃ καὶ τὸ οὔνομα μετέβαλον ἐς Φρύγας. Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι.

Μετάφραση: «Κι οι Φρύγες είχαν εξάρτυση ολόιδια με τους Παφλαγόνες, με κάτι λίγες διαφορές μονάχα. Και, όπως λεν οι Μακεδόνες, αυτοί οι Φρύγες ονομάζονταν Βρύγες όσο καιρό ήταν στην Ευρώπη και κατοικούσαν στην ίδια περιοχή με τους Μακεδόνες· όταν όμως μετανάστευσαν στην Ασία, μαζί με τον τόπο άλλαξαν και τ' όνομα. Οι Αρμένιοι πάλι είχαν εξάρτυση παρόμοια με τους Φρύγες, αφού ήταν άποικοι των Φρυγών.»

Η μαρτυρία αυτή είναι από τις σημαντικότερες αρχαίες πηγές για τη μετακίνηση των Φρυγών από τα Βαλκάνια στη Μικρασία και για τη σχέση τους με γειτονικούς λαούς, όπως οι Μακεδόνες και οι Αρμένιοι.

6. Το φρυγικό αλφάβητο και οι επιγραφές 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Η ταφική επιγραφή του Midas Şehri

Μια από τις γνωστές παλαιοφρυγικές επιγραφές βρίσκεται στο Midas Şehri, σε ταφικό μνημείο. Το κείμενό της αναφέρει:

«ΒΑΒΑ: ΜΕΜΕϜΑΙΣ: ΠΡΟΙΤΑϜΟΣ: ΚΦΙJΑΝΑϜΕJΟΣ: ΣΙΚΕΝΕΜΑΝ: ΕΔΑΕΣ» — Βάβα, σύμβουλος, ηγέτης από τα Τύανα, έκανε αυτή την αφιέρωση.

Το αλφάβητο

Η φρυγική γραφόταν με ένα δικό της αλφάβητο, στενά συνδεδεμένο με το πρώιμο ελληνικό αλφάβητο και άλλα αλφάβητα της ανατολικής Μεσογείου της εποχής.

Πηγές τεκμηρίωσης

Η γνώση μας για τη φρυγική στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε επιγραφές — ταφικές, αναθηματικές και άλλες σύντομες γραπτές μαρτυρίες — μιας και δεν σώζονται εκτενή λογοτεχνικά κείμενα στη γλώσσα.

Λεπτομέρεια της επιγραφής στο ταφικό μνημείο του Midas Şehri. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

Το φρυγικό αλφάβητο. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

7. Λεξιλόγιο και δείγμα κειμένου 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Παρακάτω δίνονται μερικές φρυγικές λέξεις με τη σημασία τους. Όπου υπάρχει σαφής αντιστοιχία με αρχαία ελληνική λέξη, αυτή σημειώνεται δίπλα — δεν πρόκειται για δάνειο προς τη μία ή την άλλη γλώσσα, αλλά για λέξεις κοινής ινδοευρωπαϊκής καταγωγής.

αναρ — πρβ. αρχ. ελλ. ἀνήρ

• Σημασία: ο σύζυγος

βράτερε — πρβ. αρχ. ελλ. φράτηρ

• Σημασία: αδελφός

κακοίοι — πρβ. αρχ. ελλ. κακόω

• Σημασία: κακομεταχειρίζομαι

άκαλα / βέδυ — πρβ. θρακικό άχελ

• Σημασία: νερό (θυμίζει το όνομα του ποταμού Αχελώου)

λοιπές λέξεις

• αγόρανι: αγοράζουν
• βαλήν: βασιλιάς
• βόνεκος: γυναίκα
• γέρμε: ζεστός
• γλούρεος: χρυσός
• ζέλκια: πράσινος
• ζέμελος: γη (ίδιας ρίζας με το «χαμηλός»)
• ιος: ο οποίος
• κίμερος: μυαλό
• κικλέν: τροχός
• κύνες: ο σκύλος
• μάταρ: μητέρα
• μέκα: μεγάλος
• ονομαν: όνομα
• πατερης: πατέρες
• πόδας: πόδι
• σι: αυτό
• τι-: αντίστοιχο του ελληνικού «Ζευς», σημαίνει «ο θεός» (γενική: τιός, «του θεού/Διός»)

Δείγμα κειμένου στα φρυγικά

Ιος νι σεμουν κνουμανει κακουν αδδακετ, γεγειμεναν εγεδου τιος ουταν, ακκε οι βεκος ακκαλος τι δρεγρουν ειτου αυτος κε ουα κ εροκα γεγαριτμενος ας βα ταν τευτους.

Μετάφραση: «Όποιος κάνει κακό σ' αυτόν τον τάφο, ας φέρει την κατάρα του θεού, και το ψωμί και το νερό ας γίνει γι' αυτόν δυσάρεστο.»

8. Εξωτερικοί σύνδεσμοι 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Για περαιτέρω μελέτη της φρυγικής γλώσσας, δείτε τις παρακάτω πηγές:

• Palaeolexicon — λεξικό παλιών γλωσσών
• Φρυγικό λεξιλόγιο
• Φρυγικές επιγραφές (TITUS)
• Φρυγικό ετυμολογικό λεξικό (Leiden)

×