Αρβανίτες και Αρβανίτικα στον ελλαδικό χώρο
Περιεχόμενα
Σημείωση: Κάντε κλικ σε οποιοδήποτε εικονίδιο ηχείου για εκφώνηση, στις εικόνες για μεγέθυνση, ή στο βίντεο για άνοιγμα σε αναδυόμενο παράθυρο.
1. Εισαγωγή
Οι Αρβανίτες αποτελούν ιστορικές αλβανόφωνες κοινότητες του ελλαδικού χώρου, με ιδιαίτερα έντονη παρουσία στη Στερεά Ελλάδα, την Αττική, την Εύβοια, την Πελοπόννησο και τα νησιά του Αργοσαρωνικού. Η ιστορία τους συνδέεται με διαδοχικές μετακινήσεις και εγκαταστάσεις αλβανόφωνων πληθυσμών από τον Μεσαίωνα και εξής, αλλά και με αιώνες συμβίωσης με τον ελληνόφωνο πληθυσμό.
Τα αρβανίτικα ανήκουν στον αλβανικό γλωσσικό κλάδο και συνδέονται στενά με τις τοσκικές ποικιλίες. Παρά τη συγγένειά τους με άλλες αλβανικές ποικιλίες, εξελίχθηκαν σε διαφορετικό περιβάλλον και δέχθηκαν πολύ ισχυρή επίδραση από την ελληνική γλώσσα.
Η γλώσσα ονομάζεται από τους ίδιους τους ομιλητές της αρμπερίστ (arbërisht).
2. Η ιστορική παρουσία
13ος–14ος αιώνας: Ήπειρος και Θεσσαλία
Η αλβανόφωνη παρουσία στην Ήπειρο είναι τεκμηριωμένη ήδη από τον 13ο αιώνα και ενισχύεται κατά τον 14ο. Η περιοχή αποτέλεσε σημαντικό χώρο ελληνοαλβανικής γλωσσικής και πολιτισμικής επαφής, αλλά και αφετηρία μετακινήσεων προς νοτιότερες περιοχές.
Από τον 13ο αιώνα αλβανόφωνες ομάδες εμφανίζονται και στη Θεσσαλία. Κατά τον 14ο αιώνα οι Μπούαι, Μαλακάσιοι και Μαζαράκαιοι αναφέρονται στις βυζαντινές πηγές και ορισμένες από αυτές απέκτησαν σημαντική στρατιωτική και πολιτική επιρροή. Ωστόσο, σε αντίθεση με τη νότια Ελλάδα, δεν δημιουργήθηκε στη Θεσσαλία μια συνεχής και μακροχρόνια αρβανίτικη παράδοση, παρά μόνο σποραδικές εγκαταστάσεις.
14ος–15ος αιώνας: Στερεά Ελλάδα και Πελοπόννησος
Κατά τον 14ο και 15ο αιώνα συνεχίζονται οι μετακινήσεις προς τη Στερεά Ελλάδα, ιδιαίτερα τη Βοιωτία, την Αττική και την Εύβοια, ενώ αλβανόφωνοι πληθυσμοί εγκαθίστανται και σε διάφορες περιοχές της Πελοποννήσου.
15ος–16ος αιώνας: επέκταση των αρβανίτικων κοινοτήτων
Κατά τον 15ο και 16ο αιώνα ενισχύονται οι αρβανίτικες εγκαταστάσεις στη νότια Ελλάδα. Αρβανίτικες κοινότητες βρίσκονται πλέον σε μεγάλη έκταση στην Αττική, τη Βοιωτία, την Εύβοια, την Πελοπόννησο και τον Αργοσαρωνικό, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τη Σαλαμίνα, την Ύδρα, τις Σπέτσες και την Αίγινα.
Οι εγκαταστάσεις αυτές δεν αποτελούν ένα μόνο μεταναστευτικό κύμα, αλλά αποτέλεσμα διαφορετικών μετακινήσεων, εποικισμών και στρατιωτικών εγκαταστάσεων.
Ύστερη οθωμανική περίοδος: Αλή Πασάς και Θεσσαλία
Ιδιαίτερα στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, κατά την εποχή του Αλή Πασά (1788–1822), η αλβανόφωνη στρατιωτική και διοικητική επιρροή στη Θεσσαλία και την Ήπειρο ήταν σημαντική. Για αυτή την περίοδο χρησιμοποιείται σε ορισμένες περιγραφές και ο όρος «Αλβανοκρατία». Πρόκειται όμως για διαφορετικό ιστορικό φαινόμενο από τις παλαιότερες αρβανίτικες εγκαταστάσεις του 14ου–16ου αιώνα και δεν τεκμηριώνεται μια συνεχής «αρβανιτοκρατία» στη Θεσσαλία.
Μακεδονία και Θράκη
Στη Μακεδονία και τη Θράκη υπήρχαν επίσης αλβανόφωνες μετακινήσεις και εγκαταστάσεις, κυρίως κατά την οθωμανική περίοδο. Ωστόσο, δεν δημιουργήθηκε εκεί μια συνεχής αρβανίτικη ζώνη αντίστοιχη με αυτή της νότιας Ελλάδας. Επίσης, δεν πρέπει όλοι οι αλβανόφωνοι πληθυσμοί της βόρειας Ελλάδας να χαρακτηρίζονται Αρβανίτες, καθώς υπήρχαν διαφορετικές αλβανικές ποικιλίες και διαφορετικές ιστορικές προελεύσεις.
Οι αλβανικές διάλεκτοι και η θέση των Αρβανίτικων μέσα στην τοσκική ομάδα. Πηγή: Wikimedia Commons.
Ο Αλή Πασάς Τεπελενλής, προσωπογραφία του Σπυρίδωνα Βεντούρα (1818). Πηγή: Wikimedia Commons.
3. Η ονομασία «Αρβανίτες»
Η ονομασία Αρβανίτες συνδέεται ιστορικά με το μεσαιωνικό Άρβανον, περιοχή περίπου στην κεντρική Αλβανία. Από την ονομασία αυτή συνδέονται οι ελληνικοί όροι Αρβανίτης και αρβανίτικα.
Στις ιστορικές πηγές απαντά και η μορφή Αρβανίται, ενώ στην αλβανική παράδοση συναντώνται οι παλαιότερες μορφές Αρμπέρ και Αρμπέν.
Σημαντική πρώιμη βυζαντινή μαρτυρία βρίσκεται στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής, στις αρχές του 12ου αιώνα1.
.jpg)
Χειρόγραφο της Αλεξιάδας της Άννας Κομνηνής (12ος αιώνας). Πηγή: Wikimedia Commons.
4. Τα Αρβανίτικα
Τα αρβανίτικα είναι αλβανικές ποικιλίες της τοσκικής ομάδας. Δεν αποτελούν «ελληνοαλβανική διάλεκτο» ούτε παραφθορά της ελληνικής2.
Η μακρόχρονη συμβίωση με τον ελληνόφωνο πληθυσμό είχε ως αποτέλεσμα ισχυρή ελληνική επίδραση στο λεξιλόγιο, τη φρασεολογία και τη γλωσσική χρήση, ενώ τα αρβανίτικα διατήρησαν αρκετά συντηρητικά και παλαιότερα χαρακτηριστικά της τοσκικής αλβανικής.
Η πολυμορφία των αρβανίτικων διαλέκτων
Τα αρβανίτικα δεν ήταν ποτέ ένα ενιαίο και απολύτως ομοιογενές ιδίωμα. Υπήρχαν τοπικές ποικιλίες στην Αττική, τη Βοιωτία, την Εύβοια, την Πελοπόννησο και τον Αργοσαρωνικό, με διαφορές στην προφορά, τη μορφολογία, το λεξιλόγιο και τη φρασεολογία.
Η γλώσσα ονομαζόταν σε πολλές κοινότητες αρμπερίστ, ενώ απαντούν και τοπικές μορφές όπως αρμπερίστικε στην Άνδρο.
Αρβανίτικα και Αρμπερίστικα της Ιταλίας
Τα αρβανίτικα της Ελλάδας συνδέονται στενά με τα αρμπερίστικα της νότιας Ιταλίας και της Σικελίας. Οι αρμπερίστικες κοινότητες δημιουργήθηκαν κυρίως από μετακινήσεις αλβανικών πληθυσμών κατά τον 15ο και 16ο αιώνα.
Και οι δύο γλωσσικές παραδόσεις συνδέονται με τις νότιες, τοσκικές ποικιλίες της αλβανικής, αλλά εξελίχθηκαν σε διαφορετικά περιβάλλοντα: τα αρβανίτικα υπό ισχυρή ελληνική επίδραση και τα αρμπερίστικα υπό ιταλική.
5. Μύθοι και ιστορικές παρανοήσεις
Μύθος: «Αρχαία καταγωγή»
Κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί θεωρίες που συνδέουν τους Αρβανίτες με Δωριείς, Πελασγούς ή άλλους αρχαίους πληθυσμούς. Οι θεωρίες αυτές συχνά βασίζονται σε επιφανειακές ομοιότητες λέξεων και αυθαίρετες ετυμολογίες και δεν αποτελούν ασφαλή βάση για τη γλωσσολογική και ιστορική ερμηνεία.
Μύθος: «Παραφθαρμένα ελληνικά»
Εξίσου λανθασμένη είναι η άποψη ότι τα αρβανίτικα είναι «χαλασμένα» ή «παραφθαρμένα ελληνικά». Η γλωσσική τους βάση είναι αλβανική, ενώ η έντονη ελληνική επίδραση αποτελεί φυσικό αποτέλεσμα της μακρόχρονης γλωσσικής επαφής.
Παρερμηνεία: Ταύτιση πρώιμων μαρτυριών
Η αναφορά στο Ἄρβανον στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής (12ος αιώνας) αφορά τη δυτική Βαλκανική και δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τους μεταγενέστερους Αρβανίτες του ελλαδικού χώρου.
Παρερμηνεία: «Αρχαία αλβανική»
Ο συντηρητικός χαρακτήρας των Αρβανίτικων δεν σημαίνει ότι αποτελούν «αρχαία αλβανική» γλώσσα. Είναι ποικιλίες της αλβανικής με παλαιότερα χαρακτηριστικά, που εξελίχθηκαν επί αιώνες υπό την επίδραση της ελληνικής.
6. Αρβανίτες και Ελληνική Επανάσταση
Οι Αρβανίτες συμμετείχαν ενεργά στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 και στους αγώνες που οδήγησαν στη δημιουργία του ελληνικού κράτους. Μεταξύ των σημαντικότερων μορφών αρβανίτικης καταγωγής ήταν οι Μάρκος Μπότσαρης, Νότης Μπότσαρης και Κίτσος Τζαβέλλας.
Η συμμετοχή τους δείχνει ότι γλώσσα, καταγωγή, πολιτική επιλογή και εθνική ταυτότητα δεν ταυτίζονταν πάντοτε απόλυτα.
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και ο «Μπιθεγκούρας»
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης δεν καταγράφεται ως Αρβανίτης, αλλά είχε στενές σχέσεις και συνεργασία με Αρβανίτες και αλβανόφωνους πολεμιστές.
Σύμφωνα με οικογενειακή παράδοση, πρόγονος του Κολοκοτρώνη είχε λάβει από Αρβανίτες το προσωνύμιο «Μπιθεγκούρας». Η παραδοσιακή ερμηνεία συνδέει το «μπίθε» με τα οπίσθια και το «γκούρ» με την πέτρα ή το κοτρόνι, και συνδέει το προσωνύμιο με την κατοπινή μορφή Κολοκοτρώνης. Πρόκειται για παράδοση και όχι για απολύτως τεκμηριωμένη ετυμολογία.
Το λεξικό του Μάρκου Μπότσαρη
Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της γλώσσας έχει το «Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανητηκής Απλής» του 1809, που συνδέεται με τον Μάρκο Μπότσαρη3. Το έργο αποτελεί σημαντική μαρτυρία για τα αρβανίτικα των αρχών του 19ου αιώνα και καταγράφει την έντονη επαφή της γλώσσας με τα ελληνικά4.
Η ιδέα ενός «ελληνοαλβανικού βασιλείου»
Στις πολιτικές ζυμώσεις των αρχών του 19ου αιώνα υπήρχαν ιδέες συνεργασίας Ελλήνων και Αλβανών και ευρύτερων πολιτειακών αναδιατάξεων. Η μεταγενέστερη αναφορά σε «ελληνοαλβανικό βασίλειο» χρειάζεται όμως προσοχή και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως βέβαιο ή επίσημο σχέδιο του Κολοκοτρώνη χωρίς συγκεκριμένη πρωτογενή τεκμηρίωση.
Προσωπογραφία του Μάρκου Μπότσαρη. Πηγή: Wikimedia Commons.
Η πρώτη σελίδα του λεξικού Μπότσαρη.
7. Προφορική παράδοση
Η προφορική παράδοση των αρβανίτικων κοινοτήτων διατήρησε παροιμίες, ιδιωματικές εκφράσεις, αστεϊσμούς, απειλές, ευχές και καθημερινές φράσεις, που αποτυπώνουν όχι μόνο τη γλώσσα αλλά και τον τρόπο σκέψης και το χιούμορ των κοινοτήτων.
- Ντο χας νιε εδε νούκ' ντο σόχς γκα ντοβές. — Θα φας μια και ούτε που θα δεις πού θα πας.
- Ντάλε! Ντάλε! Τιε σίτζι νιερ ντουφέκ Καραισκάκιτ. — Στάσου! Στάσου! Να ιδείς μια φορά ντουφέκι του Καραϊσκάκη.
- Μότ κουρούπιτ. — Ποτέ.
- Ι α θομ λjέδιτ τe γκίγκjετ νούσεα. — Το λέω του τοίχου να τ' ακούσει η νύφη.
- Ο βινj ζητουλjάρι πeρ μπουκ. — Θα 'ρθει ο ζητιάνος για ψωμί.
- Ο βινj Ταξιάρχη με ντράπeριν. — Θα 'ρθει ο Ταξιάρχης με τη ρομφαία.
- Φτεκς γαϊδούριν ρεχ σαμάριν. — Φταίει το γαϊδούρι, χτυπάει το σαμάρι.
- σι ντο στρος ντο φλιές. — Όπως στρώσεις θα κοιμηθείς.
- Ντε ντέρα ε κουφόιτ, σα τε ντούασσ μπιέρι. — Στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις βρόντα.
- Γκα γιάσστε γκα βάυα, σσούμε κρέγγε ντι. — Έξω από τον χορό, πολλά τραγούδια ξέρει.
- Με πόρδε ζ'μπένετε ομλέτε. — Με πορδές δεν φτιάχνεται ομελέτα.
Η ποικιλία τέτοιων εκφράσεων δείχνει ότι τα αρβανίτικα δεν ήταν απλώς ένα μέσο καθημερινής επικοινωνίας, αλλά φορέας χιούμορ, κοινωνικών αντιλήψεων, λαϊκής σοφίας και τοπικής μνήμης.
Πολιτικό κείμενο
«Πολίτ. Σύνταγμαϊ θότ τσ̌ε ίσ̌τέ παρανομί Κιβέρνισι τ' ανακατόσ̌έτε με δινάμι τ' εσάγια εδέ επιροΐ ντ' εκλογί. Νουκ ίσ̌τέ πούν' εσάγια, εκλογία ίσ̌τέ δικέομα ι λαόϊτ. Εσίχνι φόρτ μίρε τσ̌ε Κιβέρνισι πέρ σιμφέρο τ' εσάγια ανακατόσ̌ετε· νουκ πρέπ λιπόν τ' στί́νι ψίφο ντε ατά τσ̌ε ου προτίνεν, ψέ ντο τι κένι ταούλιετε.»
Πηγή: άγνωστη / μη ταυτοποιημένη.
.jpg)
Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, στον οποίο αναφέρεται μία από τις παραπάνω παροιμίες. Πηγή: Wikimedia Commons.
8. Η ιστορία επαναλαμβάνεται: γλωσσική μετατόπιση και αφομοίωση
Κατά τον 19ο και 20ό αιώνα η ελληνική γλώσσα επικράτησε σταδιακά στις περισσότερες αρβανίτικες κοινότητες. Η εκπαίδευση, η αστικοποίηση, η εσωτερική μετανάστευση και κυρίως η διακοπή της μετάδοσης της γλώσσας από γονείς σε παιδιά οδήγησαν σε μεγάλη υποχώρηση των αρβανίτικων2.
Η εξέλιξη δεν ήταν ίδια παντού: άλλοι διατήρησαν για περισσότερο τη γλώσσα και την ιδιαίτερη τοπική τους παράδοση, ενώ άλλοι πέρασαν σε πλήρη γλωσσική και κοινωνική αφομοίωση.
Η νεότερη μετανάστευση από την Αλβανία προς την Ελλάδα δημιούργησε ένα νέο κεφάλαιο ελληνοαλβανικής γλωσσικής επαφής, αλλά δεν πρέπει να συγχέεται ιστορικά με τις παλαιές αρβανίτικες κοινότητες.
Συμπέρασμα
Η ιστορία των Αρβανιτών και των αρβανίτικων στον ελλαδικό χώρο είναι ιστορία μετακινήσεων, εγκαταστάσεων, γλωσσικής επαφής και σταδιακής αφομοίωσης. Από την Ήπειρο και τη Θεσσαλία έως τη Στερεά Ελλάδα, την Πελοπόννησο και τον Αργοσαρωνικό, οι αλβανόφωνες κοινότητες εξελίχθηκαν με διαφορετικούς τρόπους και δημιούργησαν μια ιδιαίτερα πλούσια γλωσσική και πολιτισμική παράδοση.
Τα αρβανίτικα αποτελούν αλβανικές, τοσκικής βάσης γλωσσικές ποικιλίες, βαθιά επηρεασμένες από την ελληνική και διαμορφωμένες μέσα σε ελληνόφωνο περιβάλλον. Η σημερινή υποχώρησή τους δεν μειώνει τη σημασία τους· αντίθετα, καθιστά ακόμη σημαντικότερη την καταγραφή, μελέτη και διάσωση των τοπικών τους ποικιλιών και της προφορικής τους παράδοσης.
Το Albanian Voices του Robert Elsie αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιας τεκμηρίωσης, καθώς διασώζει ηχογραφήσεις και γλωσσικό υλικό από διαφορετικές περιοχές, μεταξύ των οποίων και ο ελλαδικός χώρος.
9. Πηγές
Ηχογραφήσεις και εξωτερικοί σύνδεσμοι
- dialects.albanianlanguage.net/GR — Αρβανίτικες ηχογραφήσεις από χωριά της Ελλάδας
- albanianlanguage.net/voices.htm — Ηχογραφήσεις από τον ευρύτερο αλβανόφωνο χώρο
Βιβλιογραφία
- Άννα Κομνηνή, Αλεξιάδα. Βλ. σχετικό λήμμα στη Βικιπαίδεια.
- Λούκας Δ. Τσιτσίπης, A Linguistic Anthropology of Praxis and Language Shift: Arvanítika (Albanian) and Greek in Contact, Oxford University Press, 1998. Βλ. Oxford Academic.
- Μάρκος Μπότσαρης, Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανητηκής Απλής, Κέρκυρα, 1809. Βλ. σχετικό άρθρο.
- Τίτος Π. Γιοχάλας (επιμ.), Το Ελληνο-Αλβανικόν Λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη: Φιλολογική έκδοσις εκ του αυτογράφου, Ακαδημία Αθηνών, 1980. Βλ. σχετική καταχώριση έκδοσης.
- Robert Elsie, Albanian Voices — ψηφιακό αρχείο ηχογραφήσεων.
