αρβανίτικες ηχογραφήσεις

×

Αρβανίτες και Αρβανίτικα στον ελλαδικό χώρο

×

Περιεχόμενα

• 1. Εισαγωγή: Ονομασία, Μαρτυρίες και Εγκατάσταση
• 2. Τα Αρβανίτικα: Γλωσσική Ταξινόμηση και Πολυμορφία
• 3. Αρχαϊκά Στοιχεία, Ελληνική Επίδραση και τα Αρμπερίστικα της Ιταλίας
• 4. Γλωσσικοί Μύθοι και Ιστορικές Παρανοήσεις
• 5. Ιστορικές Μαρτυρίες, το Λεξικό Μπότσαρη και η Ελληνική Επανάσταση
• 6. Προφορική Παράδοση: Παροιμίες, Ανέκδοτα και Πολιτικό Κείμενο
• 7. Γλώσσα και Ταυτότητα: Η Ιστορία Επαναλαμβάνεται
• 8. Ηχογραφήσεις, Εξωτερικοί Σύνδεσμοι και Πηγές

Σημείωση: Κάντε κλικ σε οποιοδήποτε εικονίδιο ηχείου 🔊 για εκφώνηση, στις εικόνες για μεγέθυνση, ή στο βίντεο για άνοιγμα σε αναδυόμενο παράθυρο.

1. Εισαγωγή: Ονομασία, Μαρτυρίες και Εγκατάσταση 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Οι Αρβανίτες αποτελούν ιστορικές αλβανόφωνες κοινότητες του ελλαδικού χώρου. Η παρουσία τους συνδέεται με διαφορετικές μετακινήσεις αλβανόφωνων πληθυσμών προς τον ελλαδικό χώρο κατά τον Μεσαίωνα και τους μεταγενέστερους αιώνες.

Η ιστορία τους παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή η γλώσσα, η πολιτισμική παράδοση και η εθνική ταυτότητα δεν ταυτίζονται πάντοτε. Οι Αρβανίτες διατήρησαν για αιώνες τα Αρβανίτικα, ενώ παράλληλα εντάχθηκαν βαθιά στην ελληνική κοινωνία και συμμετείχαν στην ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους.

Η γλώσσα ονομάζεται από τους ίδιους τους ομιλητές της αρμπερίστ (arbërisht). Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

Σύντομο χρονολόγιο

• 12ος αιώνας: Πρώιμη βυζαντινή μαρτυρία στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής (αναφορά στο Ἄρβανον).
• Μεσαίωνας – πρώιμοι νεότεροι χρόνοι: Διαδοχικές εγκαταστάσεις αλβανόφωνων πληθυσμών στον ελλαδικό χώρο.
• 19ος αιώνας: Εκτεταμένη αρβανιτοφωνία στην Πελοπόννησο, τη Στερεά Ελλάδα και τον Αργοσαρωνικό.
• 1809: Σύνταξη του «Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανητηκής Απλής», που συνδέεται με τον Μάρκο Μπότσαρη.
• 1821: Ενεργή συμμετοχή Αρβανιτών στην Ελληνική Επανάσταση και στη συγκρότηση του πρώτου ελληνικού κράτους.
• 1980: Φιλολογική έκδοση του χειρογράφου του λεξικού από τον Τίτο Γιοχάλα (Ακαδημία Αθηνών).
• Νεότεροι χρόνοι: Σταδιακή γλωσσική μετατόπιση από τα Αρβανίτικα προς την Ελληνική.
• Από τη δεκαετία του 1990: Νέο κεφάλαιο ελληνοαλβανικών επαφών, λόγω της σύγχρονης αλβανικής μετανάστευσης.

Ονομασία, βυζαντινές μαρτυρίες και εγκατάσταση

Οι Αρβανίτες αποτελούν ιστορικές αλβανόφωνες κοινότητες του ελλαδικού χώρου. Η παρουσία τους συνδέεται με διαφορετικές μετακινήσεις αλβανόφωνων πληθυσμών προς τον ελλαδικό χώρο κατά τον Μεσαίωνα και τους μεταγενέστερους αιώνες. Εγκαταστάθηκαν σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα στη Στερεά Ελλάδα, την Αττική, τη Βοιωτία, την Πελοπόννησο, τη νότια Εύβοια και τα νησιά του Αργοσαρωνικού.

Η ονομασία Αρβανίτες συνδέεται ιστορικά με παλαιότερες μορφές όπως Αρβανίται, Αρμπέρ και Αρμπέν. Σημαντική πρώιμη βυζαντινή μαρτυρία βρίσκεται στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής, στις αρχές του 12ου αιώνα. Στο πλαίσιο των πολέμων του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού κατά των Νορμανδών του Ροβέρτου Γυισκάρδου (1081–1085) αναφέρεται το Ἄρβανον, ενώ η Αλεξιάδα γράφτηκε αργότερα, τον 12ο αιώνα.

Χειρόγραφο της Αλεξιάδας της Άννας Κομνηνής (12ος αιώνας), όπου εντοπίζεται μία από τις πρώιμες βυζαντινές μαρτυρίες για το Ἄρβανον. Πηγή: Wikimedia Commons. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

Σε μεταγενέστερες μεσαιωνικές πηγές εμφανίζονται επίσης οι μορφές Ἄρβανον και Ἀρβανῖται. Οι συγκεκριμένες πρώιμες μαρτυρίες αφορούν τη δυτική Βαλκανική και δεν πρέπει να ταυτίζονται αυτομάτως με τους μεταγενέστερους Αρβανίτες του ελλαδικού χώρου.

Οι εγκαταστάσεις στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικές περιόδους και μέσω διαφορετικών μετακινήσεων, όχι ως μία ενιαία μετανάστευση. Με την πάροδο των αιώνων οι αρβανίτικες κοινότητες εντάχθηκαν βαθιά στο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον του ελλαδικού χώρου, διατηρώντας παράλληλα τη γλώσσα, τις παραδόσεις και ιδιαίτερα τοπικά χαρακτηριστικά.

Η αρβανιτοφωνία στην Πελοπόννησο τον 19ο αιώνα

Η αρβανιτοφωνία στην Πελοπόννησο του 19ου αιώνα ήταν εκτεταμένη και περιελάμβανε μεγάλες περιοχές, ιδιαίτερα στα βορειοανατολικά και νοτιοδυτικά της χερσονήσου. Τα Αρβανίτικα μιλιούνταν στις εξής περιοχές της Πελοποννήσου:

• η Τροιζηνία και τα Μέθανα
• μεγάλο μέρος του νομού Κορινθίας, ειδικά η περιοχή των Γερανείων
• το ανατολικό τμήμα της Κορινθίας (Σοφικό και η ευρύτερη περιοχή του πρώην δήμου Σολυγείας) και η περιοχή της Στυμφαλίας (Κλημέντι και γύρω χωριά)
• το μεγαλύτερο ανατολικό τμήμα του νομού Αργολίδος
• μέρος του νομού Αχαΐας (δυτικά της Πάτρας)
• μέρος της επαρχίας Τριφυλλίας του νομού Μεσσηνίας (το Δώριο και τα γύρω χωριά, γνωστά ως Σουλιμοχώρια, σημερινοί δήμοι Δωρίου και Αετού)
• το χωριό Δάρας Αρκαδίας, καθώς και ένας μικρός θύλακας στην περιοχή του Γέρακα Λακωνίας

Επίσης, αρβανιτόφωνα ήταν χωριά της Ηλείας, της Αρκαδίας και της επαρχίας Καλαβρύτων του νομού Αχαΐας.

Τα Αρβανίτικα της νότιας Ελλάδας είναι σαφώς περισσότερο αρχαϊκά, κυρίως ως προς το λεξιλόγιο, και εγγύτερα προς τη μεσαιωνική μορφή της τοσκικής διαλέκτου.

Χάρτης με την αρβανιτοφωνία στην Πελοπόννησο τον 19ο αιώνα, εκτεταμένη ιδιαίτερα στα βορειοανατολικά και νοτιοδυτικά της χερσονήσου. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

2. Τα Αρβανίτικα: Γλωσσική Ταξινόμηση και Πολυμορφία 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Τα Αρβανίτικα ανήκουν στον αλβανικό γλωσσικό κλάδο και συνδέονται γλωσσολογικά με την τοσκική ομάδα.

Δεν υπήρχε μία απολύτως ομοιόμορφη μορφή Αρβανίτικων σε όλες τις περιοχές. Υπήρχαν τοπικές διαφοροποιήσεις και διαφορετικοί βαθμοί διατήρησης, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά σε κοινότητες της Αττικής, της Βοιωτίας, της Πελοποννήσου, της Εύβοιας και του Αργοσαρωνικού.

Τα Αρβανίτικα δεν αποτελούν μία ενιαία, αμετάβλητη μορφή ομιλίας, αλλά σύνολο τοπικών ποικιλιών που εξελίχθηκαν μέσα σε διαφορετικά κοινωνικά και γεωγραφικά περιβάλλοντα.

Οι αλβανικές διάλεκτοι και η θέση των Αρβανίτικων μέσα στην τοσκική ομάδα. Πηγή: Wikimedia Commons. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

3. Αρχαϊκά Στοιχεία, Ελληνική Επίδραση και τα Αρμπερίστικα της Ιταλίας 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Αρχαϊκά στοιχεία και έντονη ελληνική επίδραση

Τα Αρβανίτικα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ιστορική γλωσσολογία, καθώς διατηρούν ορισμένα παλαιότερα και συντηρητικά χαρακτηριστικά της τοσκικής αλβανικής. Η εξέλιξή τους όμως δεν σταμάτησε· επί πολλούς αιώνες διαμορφώθηκαν ως γλωσσικές ποικιλίες σε ελληνόφωνο περιβάλλον.

Η μακρόχρονη και έντονη επαφή με την Ελληνική άφησε σημαντικό αποτύπωμα στα Αρβανίτικα. Η επίδραση είναι ιδιαίτερα εμφανής στο λεξιλόγιο και τη φρασεολογία, ενώ παρατηρούνται επίσης επιδράσεις στη σύνταξη, στη μορφολογία και στη φωνολογία. Ο βαθμός της ελληνικής επίδρασης δεν είναι ίδιος παντού, αλλά διαφοροποιείται ανάλογα με την περιοχή, την ένταση της επαφής και την ιστορική εξέλιξη κάθε κοινότητας.

Δεν είναι «αρχαία αλβανική»

Ο συντηρητικός χαρακτήρας ορισμένων στοιχείων των Αρβανίτικων δεν σημαίνει ότι αποτελούν «αρχαία αλβανική» γλώσσα. Πρόκειται για ποικιλίες της αλβανικής με παλαιότερα χαρακτηριστικά, οι οποίες εξελίχθηκαν επί αιώνες υπό ιδιαίτερες συνθήκες γλωσσικής επαφής με την Ελληνική.

Σχέση με τα Αρμπερίστικα της Ιταλίας

Τα Αρμπερίστικα της Ιταλίας είναι στενά συγγενή με τα Αρβανίτικα και, όπως αυτά, ανήκουν στην τοσκική ομάδα της αλβανικής. Οι πληθυσμοί από τους οποίους προήλθαν οι Αρμπερίστες προέρχονταν κυρίως από τη νότια Αλβανία και γειτονικές περιοχές της νότιας Βαλκανικής. Από τον 15ο–16ο αιώνα μετακινήθηκαν προς την Ιταλία· ορισμένες ομάδες πέρασαν ή εγκαταστάθηκαν προηγουμένως σε περιοχές του ελληνικού χώρου, πριν εγκατασταθούν κυρίως στη Νότια Ιταλία και τη Σικελία.

Έτσι, Αρβανίτικα και Αρμπερίστικα αποτελούν συγγενείς αλλά χωριστά εξελιγμένες ποικιλίες, που διαμορφώθηκαν σε διαφορετικά γλωσσικά περιβάλλοντα και δέχθηκαν αντίστοιχα έντονες επιδράσεις από την Ελληνική και τις ιταλικές γλώσσες και διαλέκτους.

4. Γλωσσικοί Μύθοι και Ιστορικές Παρανοήσεις 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Μύθος: «Αρχαία καταγωγή»

Έχουν διατυπωθεί θεωρίες που συνδέουν τους Αρβανίτες με Δωριείς, Πελασγούς ή άλλους αρχαίους πληθυσμούς, συχνά με βάση αυθαίρετες ετυμολογίες και επιφανειακές ομοιότητες λέξεων. Αυτές δεν αποτελούν επιστημονικά τεκμηριωμένες θεωρίες.

Μύθος: «Παραφθαρμένα ελληνικά»

Εξίσου εντελώς λανθασμένο είναι να παρουσιάζονται τα Αρβανίτικα ως «παραφθαρμένα ελληνικά». Τα Αρβανίτικα ανήκουν στον αλβανικό γλωσσικό κλάδο, ενώ η έντονη επίδραση της Ελληνικής είναι αποτέλεσμα μακρόχρονης γλωσσικής επαφής.

5. Ιστορικές Μαρτυρίες, το Λεξικό Μπότσαρη και η Ελληνική Επανάσταση 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Σημαντικό πρώιμο τεκμήριο αποτελεί το «Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανητηκής Απλής», που συνδέεται με τον Μάρκο Μπότσαρη και χρονολογείται στο 1809. Το χειρόγραφο συνδέεται με την Κέρκυρα και τη σουλιώτικη αρβανίτικη ποικιλία. Η φιλολογική έκδοση του χειρογράφου πραγματοποιήθηκε από τον Τίτο Γιοχάλα στην Ακαδημία Αθηνών το 1980.

Σημείωση: Η ακριβής έκταση της προσωπικής συμβολής του Μάρκου Μπότσαρη στη σύνταξη του λεξικού έχει αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης· επομένως είναι προτιμότερο να αναφέρεται ως «λεξικό του Μάρκου Μπότσαρη» χωρίς να αποδίδεται άκριτα ολόκληρη η σύνταξή του αποκλειστικά στον ίδιο.

Αρβανίτες και άλλοι αλβανόφωνοι ορθόδοξοι πληθυσμοί συμμετείχαν ενεργά στην Ελληνική Επανάσταση. Μεταξύ των γνωστών αγωνιστών συγκαταλέγονται ο Μάρκος Μπότσαρης, ο Νότης Μπότσαρης και ο Κίτσος Τζαβέλλας.

Το πρώτο ελληνικό κράτος περιλάμβανε σημαντικό αριθμό αρβανίτικων κοινοτήτων και, σε ορισμένες περιοχές, οι Αρβανίτες αποτελούσαν μεγάλο μέρος του τοπικού πληθυσμού. Η παρουσία τους ήταν ιδιαίτερα έντονη σε τμήματα της Αττικής, της Βοιωτίας, της Εύβοιας, της Πελοποννήσου και των νησιών του Αργοσαρωνικού. Οι Αρβανίτες συμμετείχαν ενεργά τόσο στην Επανάσταση όσο και στη συγκρότηση του νέου ελληνικού κράτους.

Σημείωση: Δεν υπάρχει, ωστόσο, αξιόπιστη ενιαία απογραφή που να επιτρέπει να αποδοθεί με ακρίβεια ένα συγκεκριμένο ποσοστό Αρβανιτών στο σύνολο του πληθυσμού του πρώτου ελληνικού κράτους.

Ο Αλή Πασάς Τεπελενλής κυβέρνησε έναν εκτεταμένο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον οποίο συνυπήρχαν ελληνόφωνοι, αλβανόφωνοι και άλλοι πληθυσμοί. Ο χώρος αυτός ήταν πολυεθνοτικός και πολυγλωσσικός και δεν πρέπει να περιγράφεται ως «ελληνοαλβανικό κράτος» με τη σύγχρονη εθνική έννοια.

Προσωπογραφία του Μάρκου Μπότσαρη, με τον οποίο συνδέεται το «Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανητηκής Απλής» (1809). Πηγή: Wikimedia Commons. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

Ο Αλή Πασάς Τεπελενλής, προσωπογραφία του Σπυρίδωνα Βεντούρα (1818). Πηγή: Wikimedia Commons. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

6. Προφορική Παράδοση: Παροιμίες, Ανέκδοτα και Πολιτικό Κείμενο 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Η αρβανίτικη προφορική παράδοση περιλαμβάνει παροιμίες, εκφράσεις, ανέκδοτα και ιστορικές φράσεις. Το υλικό αυτό πρέπει να αντιμετωπίζεται ως λαογραφική και γλωσσική μαρτυρία, με διάκριση ανάμεσα σε καταγεγραμμένες ιστορικές πηγές και νεότερες ή ανώνυμες συλλογές.

• Νιάτρε χα αγουρίδενε, νιάτρε μπίχετε. «Άλλος τρώει την αγουρίδα, άλλος ξυνίζει.»
• Πο τε πεστίς λιάρτ, πεστίμα βγεν ντε προσοπία γιότε. «Αν φτύσεις ψηλά, το φτύσιμο θα πέσει στο πρόσωπό σου.»
• Ε μπάρδε, ε τράσε, ε κούκε, ε μπούκουρε. «Άσπρη, παχιά, κόκκινη, όμορφη.»
• Σι ντο στρος, ντο φλιές. «Όπως στρώσεις θα κοιμηθείς.»
• Φτεκς γαϊδούριν ρεχ σαμάριν. «Φταίει το γαϊδούρι, χτυπάει το σαμάρι.»
• Ι α θομ λιέδιτ τε γκίγκιετ νούσεα. «Το λέω του τοίχου να τ' ακούσει η νύφη.»
• Ντάλε! Ντάλε! Τιε σίτζι νιέρ ντουφέκ Καραϊσκάκιτ. «Στάσου! Στάσου! Να ιδείς μια φορά ντουφέκι του Καραϊσκάκη.»

Ανέκδοτο

«Ρέ, ψέ κρούαν κρίετ, σ̌ιπρ γκά τραγιάσκα;» («Ρε, γιατί ξύνεις το κεφάλι σου πάνω από την τραγιάσκα;») — «Γκά ψέ, τι πω τ' χά μπίθα τζίερ παντελόνι;» («Γιατί, εσένα όταν σε τρώει ο πισινός σου βγάζεις το παντελόνι σου;»)

Πολιτικό κείμενο

«Πολίτ. Σύνταγμαϊ θότ τσέ ίσ̌τέ παρανομί Κιβέρνισι τ' ανακατόσέτε με δινάμι τ' εσάγια εδέ επιροΐ ντ' εκλογί. Νουκ ίσ̌τέ πούν' εσάγια, εκλογία ίσ̌τέ δικέομα ι λαόϊτ. Εσίχνι φόρτ μίρε τσέ Κιβέρνισι πέρ σιμφέρο τ' εσάγια ανακατόσετε· νουκ πρέπ λιπόν τ' στίνι ψίφο ντε ατά τσέ ου προτίνεν, ψέ ντο τι κένι ταούλιετε.»

Πηγή: άγνωστη / μη ταυτοποιημένη. Το πολιτικό κείμενο παρατίθεται ως ανώνυμη αρβανίτικη καταγραφή και όχι ως επαληθευμένο ιστορικό πολιτικό έγγραφο. Η απόδοση εδώ χρησιμοποιεί ελληνικούς χαρακτήρες και διακριτικά, με το σ̌ να αποδίδει τον ήχο sh.

Οι παροιμίες, οι εκφράσεις, το ανέκδοτο και το πολιτικό κείμενο δεν πρέπει να εξισώνονται ως προς την τεκμηριωτική τους αξία με τα παλαιότερα γραπτά ιστορικά τεκμήρια.

Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, στον οποίο αναφέρεται μία από τις παραπάνω παροιμίες. Πηγή: Wikimedia Commons. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

7. Γλώσσα και Ταυτότητα: Η Ιστορία Επαναλαμβάνεται 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Γλωσσική μετατόπιση

Κατά τους νεότερους χρόνους παρατηρήθηκε εκτεταμένη γλωσσική μετατόπιση από τα Αρβανίτικα προς τα Ελληνικά.

Η Ελληνική αποτέλεσε σταδιακά την κυρίαρχη γλώσσα στην εκπαίδευση, τη διοίκηση, τον δημόσιο χώρο και μεγάλο μέρος της κοινωνικής ζωής. Ως αποτέλεσμα, η χρήση των Αρβανίτικων περιορίστηκε σε πολλές κοινότητες και η διαγενεακή μετάδοσή τους μειώθηκε.

Η διαδικασία αυτή μπορούσε να οδηγήσει από τη δίγλωσση χρήση στη σταδιακή εγκατάλειψη των Αρβανίτικων και, σε ορισμένες οικογένειες, σε πλήρη γλωσσική και κοινωνική αφομοίωση. Ο Λούκας Δ. Τσιτσίπης μελέτησε ιδιαίτερα αυτή τη διαδικασία στις αρβανίτικες κοινότητες της Αττικής και της Βοιωτίας.

Ταυτότητα και σύγχρονη μετανάστευση

Η σύγχρονη αλβανική μετανάστευση στην Ελλάδα δημιούργησε ένα νέο κεφάλαιο ελληνοαλβανικών επαφών. Στις νεότερες γενιές εμφανίζεται ένα ευρύ φάσμα ταυτοτήτων: από τη διατήρηση της αλβανικής γλώσσας και καταγωγής έως την ελληνοαλβανική ταυτότητα, την ισχυρή ελληνική ταύτιση και την πλήρη γλωσσική και κοινωνική αφομοίωση.

Το σύγχρονο αυτό φαινόμενο δεν είναι ίδιο με την ιστορική περίπτωση των Αρβανιτών, παρουσιάζει όμως αναλογίες ως προς τη γλώσσα, την κοινωνική ένταξη και τη διαμόρφωση ταυτότητας.

Συμπέρασμα

Ως προς τη γλώσσα: τα Αρβανίτικα ανήκουν στον αλβανικό κλάδο και συνδέονται με την τοσκική ομάδα· η μακρόχρονη επαφή με την Ελληνική τα επηρέασε βαθιά, ενώ η νεότερη γλωσσική μετατόπιση οδήγησε σε σημαντική υποχώρησή τους. Η προφορική παράδοση και τα παλαιότερα γραπτά τεκμήρια, όπως το λεξικό που συνδέεται με τον Μάρκο Μπότσαρη, παραμένουν πολύτιμο υλικό για τη μελέτη τους.

Ως προς την ταυτότητα: οι Αρβανίτες έδειξαν ότι γλώσσα, πολιτισμός και εθνική ταυτότητα δεν είναι υποχρεωτικά ταυτόσημα — μια κοινότητα μπορεί να διατηρεί διαφορετική γλωσσική κληρονομιά και παράλληλα να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνίας στην οποία ζει. Η σύγχρονη μετανάστευση επαναφέρει, σε νέες ιστορικές συνθήκες, τα ίδια ζητήματα γλώσσας, ένταξης και ταυτότητας.

8. Ηχογραφήσεις, Εξωτερικοί Σύνδεσμοι και Πηγές 🔊

🔊 Ακρόαση ενότητας

Ηχογραφήσεις και εξωτερικοί σύνδεσμοι

Υπάρχει ένας ενδιαφέρων ιστότοπος που περιέχει αρβανίτικες ηχογραφήσεις από απλούς ανθρώπους ελληνικών αρβανιτοχωριών, καθώς και ηχογραφήσεις από χωριά άλλων χωρών όπου μιλιούνται αλβανικά ή γλώσσες συγγενείς προς τα αλβανικά — Ιταλία (αρμπερές), Μαυροβούνιο, Σκόπια, Κόσοβο, Τουρκία και Ουκρανία.

Χωριά της Ελλάδας όπου μιλιούνται ακόμη αρβανίτικα. Οι ηχογραφήσεις που αναφέρονται παρακάτω προέρχονται από αυτά τα χωριά. Κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση.

Σημείωση: Ο συγκεκριμένος ιστότοπος παρουσιάζει όλα αυτά τα ιδιώματα ως μια ενιαία «αλβανική γλώσσα» με τις διαλέκτους της, κάτι που δεν ισχύει ακριβώς — τα Αρβανίτικα, όπως αναλύθηκε παραπάνω, αποτελούν ξεχωριστή, αρχαϊκή ποικιλία με τη δική της ιστορική πορεία. Αξίζει πάντως για το ηχητικό υλικό που περιέχει, καθώς και για το γεγονός ότι η προφορά κάθε τοπικού ιδιώματος είναι εμφανώς επηρεασμένη από την επίσημη γλώσσα της κάθε χώρας.

• dialects.albanianlanguage.net/GR — Αρβανίτικες ηχογραφήσεις από χωριά της Ελλάδας
• albanianlanguage.net/voices.htm — Ηχογραφήσεις από τον ευρύτερο αλβανόφωνο χώρο

Πηγές

• Άννα Κομνηνή, Αλεξιάδα, για την πρώιμη βυζαντινή αναφορά στο Ἄρβανον. Βλ. σχετικό λήμμα στη Βικιπαίδεια.
• Μάρκος Μπότσαρης, Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανητηκής Απλής, Κέρκυρα, 1809. Βλ. σχετικό άρθρο.
• Τίτος Π. Γιοχάλας (επιμ.), Το Ελληνο-Αλβανικόν Λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη: Φιλολογική έκδοσις εκ του αυτογράφου, Ακαδημία Αθηνών, 1980. Βλ. σχετική καταχώριση έκδοσης.
• Λούκας Δ. Τσιτσίπης, A Linguistic Anthropology of Praxis and Language Shift: Arvanítika (Albanian) and Greek in Contact, Oxford University Press, 1998. Βλ. Oxford Academic.
• Λούκας Δ. Τσιτσίπης, μελέτες για τη γλωσσική μετατόπιση και την επαφή Αρβανίτικων–Ελληνικής.
• Δημήτριος Αινιάν, Βιογραφία του Καραϊσκάκη, για σχετικές ιστορικές μαρτυρίες. Βλ. πλήρες κείμενο στην Ανοικτή Βιβλιοθήκη.
• Πολιτικό κείμενο και ορισμένες παροιμίες/εκφράσεις: άγνωστη ή μη ταυτοποιημένη πηγή· παρατίθενται ως λαογραφικό υλικό και όχι ως βέβαια ιστορικά τεκμήρια.

×