Οι Αρβανίτες στη μεσαιωνική Θεσσαλία: οι 12.000 Μαλακάσιοι, Μπούιοι και Μεσαρίτες

Η παρουσία αλβανόφωνων πληθυσμών στη Θεσσαλία ανάγεται τουλάχιστον στον 13ο–14ο αιώνα και αποτελεί ένα από τα παλαιότερα τεκμηριωμένα επεισόδια της μεσαιωνικής αλβανικής εγκατάστασης στον ελλαδικό χώρο.

Οι μεσαιωνικές πηγές δεν παρουσιάζουν την εγκατάσταση αυτή ως ένα μοναδικό γεγονός κατά το οποίο ένας ενιαίος πληθυσμός εγκαταστάθηκε σε μία συγκεκριμένη πόλη. Αντίθετα, μαρτυρούν μετακινούμενες ομάδες, στρατιωτικούς πληθυσμούς και φυλετικές ή συγγενικές ομάδες που εγκαθίσταντο και μετακινούνταν μέσα σε μια ευρύτερη γεωγραφική περιοχή.

Η Θεσσαλία και ο ευρύτερος βαλκανικός χώρος κατά τον 14ο αιώνα.
Ο χάρτης χρησιμοποιείται ως ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο για την περίοδο. Δεν αποτελεί ειδική χαρτογράφηση των Μαλακασίων, Μπούιων και Μεσαριτών.

Πηγή: Wikimedia Commons

Μία από τις σημαντικότερες και πιο συγκεκριμένες μαρτυρίες προέρχεται από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνό, ο οποίος περιγράφει τα γεγονότα της εποχής του στην ιστορική του αφήγηση.

Η μαρτυρία του Ιωάννη Καντακουζηνού

Κατά την παρουσία του αυτοκράτορα στη Θεσσαλία, ο Καντακουζηνός αναφέρει:

«οἱ τὰ ὀρεινὰ τῆς Θετταλίας νεμόμενοι Ἀλβανοὶ ἀβασίλευτοι Μαλακάσιοι καὶ Μποῦϊοι καὶ Μεσαρίται ἀπὸ τῶν φυλάρχων προσαγορευόμενοι, περὶ δισχιλίους καὶ μυρίους ὄντες, προσεκύνησαν ἐλθόντες καὶ ὑπέσχοντο δουλεύειν.»

Νεοελληνική μετάφραση:

«Οι Αλβανοί που κατοικούσαν και έβοσκαν στα ορεινά της Θεσσαλίας, οι ανεξάρτητοι Μαλακάσιοι, Μπούιοι και Μεσαρίτες, που ονομάζονταν έτσι από τους φυλάρχους τους, όντας περίπου δώδεκα χιλιάδες, ήρθαν, προσκύνησαν τον αυτοκράτορα και υποσχέθηκαν να τον υπηρετήσουν.»

Η μαρτυρία συνεχίζει εξηγώντας ότι οι συγκεκριμένοι πληθυσμοί δεν κατοικούσαν σε πόλεις, αλλά στα βουνά και σε δυσπρόσιτες περιοχές, από τις οποίες αποχωρούσαν κατά τον χειμώνα εξαιτίας του κρύου και του χιονιού.

Πρόκειται για μία ιδιαίτερα σημαντική μαρτυρία, διότι ο Καντακουζηνός δίνει ταυτόχρονα εθνωνύμιο, ονομασίες ομάδων, αριθμητική εκτίμηση, γεωγραφική περιοχή και στοιχεία για τον τρόπο ζωής τους.

Ποιοι ήταν οι πληθυσμοί αυτοί;

Ο Καντακουζηνός τους χαρακτηρίζει ρητά «Ἀλβανούς» και αναφέρει τρεις επιμέρους ομάδες:

Μαλακάσιοι, Μπούιοι και Μεσαρίται.

Μάλιστα διευκρινίζει ότι οι ονομασίες τους προέρχονταν από τους φυλάρχους τους:

«ἀπὸ τῶν φυλάρχων προσαγορευόμενοι»

Η διατύπωση αυτή δείχνει ότι δεν επρόκειτο για έναν απολύτως ομοιογενή πληθυσμό, αλλά για επιμέρους ομάδες που συνδέονταν με συγκεκριμένους αρχηγούς.

Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν συγκρίνεται με τη μεταγενέστερη κοινωνική οργάνωση αρκετών αλβανικών πληθυσμών σε ομάδες συγγένειας και πολεμικές κοινότητες. Ωστόσο, δεν πρέπει να μεταφέρουμε μηχανικά τον πολύ μεταγενέστερο όρο «φάρα» στον Καντακουζηνό: η πηγή χρησιμοποιεί τη λέξη «φυλάρχοι» και όχι «φάρες».

Πόσοι ήταν;

Ο Καντακουζηνός υπολογίζει τον αριθμό τους σε:

«περὶ δισχιλίους καὶ μυρίους»

δηλαδή περίπου 12.000 άτομα.

Ο αριθμός αυτός είναι ιδιαίτερα σημαντικός, αλλά πρέπει να ερμηνευθεί σωστά. Η πηγή δεν λέει ότι υπήρχαν 12.000 κάτοικοι σε μία πόλη ούτε ότι όλοι κατοικούσαν μόνιμα σε έναν συγκεκριμένο οικισμό. Αναφέρεται στις τρεις αλβανικές ομάδες που βρίσκονταν στην ευρύτερη ορεινή Θεσσαλία.

Επομένως, είναι ασφαλέστερο να μιλάμε για περίπου 12.000 ανθρώπους συνολικά στις ομάδες των Μαλακασίων, Μπούιων και Μεσαριτών, και όχι για πληθυσμό μιας συγκεκριμένης πόλης.

Πού ακριβώς εγκαταστάθηκαν;

Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.

Η πρωτογενής πηγή του Καντακουζηνού δεν μας δίνει κατάλογο χωριών. Δεν αναφέρει, για παράδειγμα, ότι οι 12.000 εγκαταστάθηκαν όλοι στα Τρίκαλα, στη Λάρισα ή στα Φάρσαλα.

Αυτό που λέει με σαφήνεια είναι ότι:

«τὰ ὀρεινὰ τῆς Θετταλίας νεμόμενοι»

δηλαδή νέμονταν τα ορεινά της Θεσσαλίας.

Επίσης αναφέρει ότι δεν κατοικούσαν σε πόλη:

«πόλιν οἰκοῦντες οὐδεμίαν»

αλλά ζούσαν:

«ὄρεσιν ἐνδιατρίβοντες καὶ χωρίοις δυσπροσόδοις»

δηλαδή στα βουνά και σε δυσπρόσιτες περιοχές.

Αυτό σημαίνει ότι η αρχική εικόνα που μας δίνει η πηγή είναι περισσότερο αυτή μιας ορεινής, κινητής και ποιμενικής εγκατάστασης παρά ενός συμπαγούς αστικού πληθυσμού.

Ο τρόπος ζωής τους

Η περιγραφή του Καντακουζηνού είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική.

Οι ομάδες αυτές ζούσαν στα ορεινά κατά τη διάρκεια της κατάλληλης εποχής και, όταν ερχόταν ο χειμώνας, εγκατέλειπαν τα ορεινά λόγω:

• του πολύ έντονου ψύχους,
• του χιονιού,
• και της δυσκολίας διαμονής στα ορεινά.

Η φράση:

«ὧν ἀναχωροῦντες τοῦ χειμῶνος διὰ τὸ κρύος καὶ τὴν χιόνα»

δείχνει ότι η παραμονή τους στα βουνά ήταν εποχική.

Η εικόνα αυτή συνδέεται με έναν τρόπο ζωής βασισμένο στην κτηνοτροφία και την εποχική μετακίνηση, δηλαδή στη χρήση διαφορετικών βοσκοτόπων ανάλογα με την εποχή.

Επομένως, η μεσαιωνική πηγή μας επιτρέπει να πούμε με ασφάλεια ότι η κτηνοτροφική και εποχικά μετακινούμενη ζωή αποτελούσε βασικό στοιχείο της παρουσίας τους, χωρίς όμως να μπορούμε να γνωρίζουμε από τον Καντακουζηνό την ακριβή αναλογία κτηνοτρόφων, πολεμιστών και άλλων επαγγελματικών ομάδων.

Η σχέση τους με το Βυζάντιο

Η παρουσία τους στη Θεσσαλία δεν ήταν έξω από την πολιτική πραγματικότητα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Ο Καντακουζηνός αναφέρει ότι οι συγκεκριμένοι Αλβανοί προσήλθαν στον αυτοκράτορα, τον προσκύνησαν και υποσχέθηκαν να τον υπηρετήσουν:

«προσεκύνησαν ἐλθόντες καὶ ὑπέσχοντο δουλεύειν»

Η κίνηση αυτή φαίνεται ότι συνδεόταν άμεσα με την ανάγκη τους να εξασφαλίσουν την επιβίωση και την ασφάλειά τους κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Φοβούνταν ότι, επειδή εγκατέλειπαν τα ορεινά και κατέβαιναν σε πιο ευάλωτες περιοχές, θα μπορούσαν να δεχθούν επίθεση από τις βυζαντινές δυνάμεις.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της μαρτυρίας: η σχέση δεν εμφανίζεται απλώς ως σχέση ειρηνικής εγκατάστασης, αλλά ως πολιτική και στρατιωτική σχέση υποταγής και υπηρεσίας.

Ωστόσο, πρέπει να γίνει μία σημαντική διάκριση: το συγκεκριμένο απόσπασμα του Καντακουζηνού δεν λέει ρητά ότι ο αυτοκράτορας υπέγραψε έγγραφο που τους παραχωρούσε μόνιμα συγκεκριμένες εκτάσεις για εγκατάσταση.

Μιλά για προσκύνηση και υπόσχεση υπηρεσίας. Οι λεπτομέρειες για συγκεκριμένες μεταγενέστερες εγκαταστάσεις πρέπει να τεκμηριώνονται από άλλες πηγές.

Από την εποχική εγκατάσταση στη μονιμότερη παρουσία

Η αρβανική παρουσία στη Θεσσαλία δεν έμεινε περιορισμένη στην εικόνα των ορεινών, μετακινούμενων ομάδων που περιγράφει ο Καντακουζηνός.

Κατά τον 14ο αιώνα οι αλβανικές ομάδες εντάχθηκαν ολοένα περισσότερο στις στρατιωτικές και πολιτικές δομές της περιοχής.

Νεότερη ιστοριογραφική έρευνα συνδέει την παρουσία αλβανικών πληθυσμών με την περιοχή των Τρικάλων μετά τα μέσα του 14ου αιώνα, ενώ εξετάζει τη σταδιακή ενσωμάτωσή τους στις οικονομικές και κοινωνικές δομές της Θεσσαλίας.

Έτσι, η ιστορική πορεία φαίνεται να μετακινείται από την αρχική εικόνα των κινητών ορεινών ομάδων προς πιο σταθερές εγκαταστάσεις και στρατιωτικές σχέσεις με τις εκάστοτε αρχές.

Υπήρχαν Αλβανοί στη Θεσσαλία πριν από τον Καντακουζηνό;

Υπάρχουν αναφορές στη νεότερη βιβλιογραφία για αλβανική παρουσία στη Θεσσαλία ήδη από τον 13ο αιώνα, με μία συχνά αναφερόμενη χρονολογία το 1268, όταν αλβανικές ομάδες φέρονται να χρησιμοποιήθηκαν ως μισθοφόροι.

Η χρονολογία αυτή, όμως, δεν πρέπει να συγχέεται με την περιγραφή του Καντακουζηνού. Η τελευταία αποτελεί πολύ σαφέστερη και συγκεκριμένη μαρτυρία για τις ομάδες των Μαλακασίων, Μπούιων και Μεσαριτών και για την παρουσία τους στα θεσσαλικά ορεινά τον 14ο αιώνα.

Έτσι, είναι πιθανότερο να μιλάμε για διαδοχικά κύματα μετακίνησης και εγκατάστασης, και όχι για μία μοναδική «κάθοδο των Αρβανιτών» που πραγματοποιήθηκε σε μία συγκεκριμένη ημερομηνία.

Οι τρεις ομάδες και η μεταγενέστερη ιστορία

Οι Μαλακάσιοι, Μπούιοι και Μεσαρίτες δεν εξαφανίζονται από την ιστορική σκηνή μετά την πρώτη αναφορά του Καντακουζηνού.

Αλβανικές ομάδες εξακολουθούν να εμφανίζονται στις πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις της Θεσσαλίας και της Ηπείρου κατά τον 14ο αιώνα. Η Θεσσαλία πέρασε στη συνέχεια από διαδοχικές φάσεις βυζαντινής, σερβικής και τοπικής εξουσίας, ενώ η περιοχή καταλήφθηκε σταδιακά από τους Οθωμανούς στα τέλη του 14ου και στις αρχές του 15ου αιώνα.

Η παρουσία αλβανικών ομάδων αποτέλεσε επομένως μέρος της πολύπλοκης πληθυσμιακής και πολιτικής ιστορίας της μεσαιωνικής Θεσσαλίας.

Τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να συμπεράνουμε από την πηγή

Η μαρτυρία του Καντακουζηνού είναι πολύτιμη ακριβώς επειδή μας επιτρέπει να αποφύγουμε υπερβολές.

Μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι:

• τον 14ο αιώνα υπήρχαν στη Θεσσαλία αλβανικές ομάδες,
• ο Καντακουζηνός τις ονομάζει Αλβανούς,
• αναφέρει τους Μαλακάσιους, Μπούιους και Μεσαρίτες,
• τους τοποθετεί στα ορεινά της Θεσσαλίας,
• τους υπολογίζει σε περίπου 12.000 άτομα,
• αναφέρει ότι δεν κατοικούσαν σε πόλεις αλλά σε ορεινές και δυσπρόσιτες περιοχές,
• αναφέρει εποχική αποχώρηση από τα βουνά τον χειμώνα,
• και περιγράφει σχέση υποταγής και υπηρεσίας προς τον Βυζαντινό αυτοκράτορα.

Δεν μπορούμε να πούμε από αυτή την πηγή και μόνο:

• σε ποια ακριβώς χωριά κατοικούσε κάθε μία από τις τρεις ομάδες,
• ότι και οι 12.000 εγκαταστάθηκαν μόνιμα σε συγκεκριμένη περιοχή,
• ότι υπήρχε συγκεκριμένο «συμβόλαιο εγκατάστασης» με τη μορφή χρυσόβουλλου,
• ούτε ότι η λέξη «φάρα» χρησιμοποιείται από τον Καντακουζηνό για να περιγράψει αυτές τις ομάδες.

Αυτό είναι σημαντικό, γιατί η μεσαιωνική μαρτυρία είναι ήδη αρκετά εντυπωσιακή χωρίς να χρειάζεται να της αποδώσουμε πληροφορίες που δεν περιέχει.

Η σημασία της μαρτυρίας

Η αναφορά του Καντακουζηνού αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πρωτογενείς πηγές για την πρώιμη αλβανική παρουσία στον ελλαδικό χώρο.

Μέσα σε λίγες γραμμές πληροφορούμαστε για έναν πληθυσμό περίπου 12.000 ανθρώπων, οργανωμένο σε τουλάχιστον τρεις επιμέρους ομάδες, εγκατεστημένο στα ορεινά της Θεσσαλίας, χωρίς αστικά κέντρα, με εποχικές μετακινήσεις και έντονη στρατιωτική διάσταση στις σχέσεις του με τη βυζαντινή εξουσία.

Η μαρτυρία δείχνει επίσης κάτι ευρύτερο: οι μετακινήσεις αλβανόφωνων πληθυσμών προς τον ελλαδικό χώρο δεν ήταν ένα γεγονός που άρχισε ξαφνικά τον 15ο αιώνα. Ήδη κατά τον 14ο αιώνα υπήρχαν στη Θεσσαλία πολυάριθμες αλβανικές ομάδες, οι οποίες συμμετείχαν ενεργά στις πολιτικές, στρατιωτικές και οικονομικές εξελίξεις της περιοχής.

Από αυτές τις πρώιμες εγκαταστάσεις και μετακινήσεις θα ακολουθούσαν κατά τους επόμενους αιώνες νέες μετακινήσεις προς τη Στερεά Ελλάδα, την Αττική, την Εύβοια και την Πελοπόννησο, δημιουργώντας τις κοινότητες που αργότερα θα γίνουν γνωστές ως Αρβανίτες.

Πηγές

1. Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός, Ιστορίαι, βιβλίο Β΄, έκδοση Ludwig Schopen, Βόννη, 1828, τόμος Α΄, σ. 474.

Το πρωτότυπο κείμενο της μαρτυρίας για τους Αλβανούς της Θεσσαλίας:
Remacle – Ιωάννης Καντακουζηνός

2. Wikimedia Commons – χάρτης του 14ου αιώνα
Empire of the Romans and Serbs – 14th century

3. Georgios C. Liakopoulos, The Integration of Settlers into Existing Socio-Environmental Settings: Reclaiming the Greek Lands After the Late Medieval Crisis. Η μελέτη εξετάζει, μεταξύ άλλων, την εγκατάσταση αλβανικών πληθυσμών στον ελλαδικό χώρο και τη σχέση τους με την οικονομία και την κοινωνία των περιοχών εγκατάστασης.
Max Planck – πλήρες κείμενο